Artykuły

Zaburzenia odżywiania (ED), takie jak anoreksja czy bulimia, często współwystępują z zaburzeniami neurorozwojowymi, zwłaszcza z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) oraz zaburzeniami ze spektrum autyzmu (ASD). W ostatnich latach (2020–2025) przybyło
badań analizujących te korelacje, wskazujących na istotne powiązania kliniczne. Zgodnie z klasyfikacją ICD-11 do głównych zaburzeń odżywiania należą m.in.:

• Anoreksja nerwowa (AN) – jadłowstręt psychiczny charakteryzujący się celową utratą wagi i lękiem przed przytyciem.
• Bulimia nerwowa (BN) – żarłoczność psychiczna z epizodami objadania się i następczymi zachowaniami kompensacyjnymi (np. prowokowanie wymiotów).
• Zaburzenie z napadowym objadaniem się (BED) – powtarzające się epizody objadania bez regularnych zachowań kompensacyjnych.
• Zaburzenie z unikaniem/restrykcją przyjmowania pokarmów (ARFID) – selektywne i/lub restrykcyjne przyjmowanie pokarmu, skutkujące niedożywieniem, ale bez motywacji w postaci obaw o masę ciała.

Poniżej przedstawiono, jak według najnowszych badań każde z tych zaburzeń odżywiania koreluje z ADHD i ASD, uwzględniając brak ograniczeń wiekowych i różne typy badań. Zaznaczono również, czy korelacja dotyczy głównie jednego z zaburzeń neurorozwojowych, czy obu równocześnie.

Anoreksja nerwowa a ADHD i ASD

• Autyzm (ASD): Wiele badań wskazuje na silny związek między anoreksją a cechami ze spektrum autyzmu. Średnio ok. 20–30% pacjentów z AN spełnia kryteria ASD lub wykazuje istotne cechy autystyczne – to znacząco więcej niż ~2% w populacji ogólnej. Już w latach 80. sugerowano tę zależność, a najnowsza meta-analiza (2024) potwierdziła, że około 29% osób z anoreksją ma wynik powyżej progu diagnozy ASD w standaryzowanym teście (ADOS). Co istotne, autystyczne kobiety są nadreprezentowane wśród pacjentek z AN – szacuje się, że nawet 20–35% kobiet chorujących na anoreksję może spełniać kryteria ASD . Sugeruje się także istnienie wspólnych mechanizmów (genetycznych i neurobiologicznych) między anoreksją a autyzmem . U osób autystycznych z anoreksją motywacje mogą się różnić – restrykcje dietetyczne częściej służą regulowaniu lęku i potrzebie rutyny niż klasycznej obawie przed wagą.

 

• ADHD: Korelacja anoreksji z ADHD wydaje się znacznie słabsza. W przeciwieństwie do bulimii, w większości badań nie stwierdzono istotnie podwyższonej częstości ADHD u pacjentów z czystą AN (restrykcyjną). Przeglądy wskazują, że nadmierna impulsywność i nadruchliwość (cechy ADHD) rzadziej towarzyszą restrykcyjnemu typowi anoreksji. Innymi słowy, ADHD nie jest bezpośrednio powiązane z typową anoreksją – jedno z badań dzieci i młodzieży wykazało brak różnicy w częstości AN między grupą z ADHD a kontrolną. Niemniej jednak, u podtypu anoreksji z napadami objadania/purgowania (AN-BP, gdzie występują epizody objadania i przeczyszczania) pewne cechy ADHD mogą się pojawiać częściej. Ogólnie jednak anoreksja wiąże się dużo silniej z autyzmem niż z ADHD.

Bulimia nerwowa a ADHD i ASD

• ADHD: Bulimia wykazuje najsilniejszy związek z ADHD spośród zaburzeń odżywiania. Charakterystyczna dla BN impulsywność pokrywa się z objawami ADHD, co znajduje odzwierciedlenie w statystykach. Osoby z ADHD mają wielokrotnie zwiększone ryzyko rozwoju bulimii – meta-analizy wskazują nawet ~5–6 razy wyższe prawdopodobieństwo bulimii u osób z ADHD niż u osób bez ADHD. W populacjach klinicznych stwierdza się, że ADHD jest znacznie częstsze u pacjentów z BN niż w ogólnej populacji. Przykładowo, w jednym z badań 31,3% pacjentów z ED miało podejrzenie ADHD (na podstawie kwestionariusza), a inne analizy wykazały, że ADHD szczególnie często współwystępuje z bulimią (oraz ogólnie z typami ED, w których występują epizody objadania i przeczyszczania). Co więcej, dziewczęta z ADHD są nawet 3,6 raza bardziej narażone na rozwinięcie dowolnego ED, a aż 5,6 raza częściej rozwijają bulimię w porównaniu z rówieśniczkami bez ADHD. Impulsywność – centralny objaw ADHD – uznawana jest za główny czynnik łączący ADHD z bulimią. W efekcie zaleca się, by pacjentki z bulimią były screeningowane w kierunku ADHD i vice versa, ponieważ współwystępowanie tych zaburzeń jest na tyle częste, że może umykać uwadze klinicystów. Warto dodać, że obecność objawów ADHD u osób z bulimią może pogarszać rokowanie – badania wskazują na gorsze wyniki leczenia i częstsze nawroty u bulimiczek z współistniejącym ADHD.

 

• Autyzm: W przypadku bulimii związek z ASD jest mniej oczywisty, ale również raportowany. Tradycyjnie bulimia nie była kojarzona z autyzmem tak silnie jak anoreksja, niemniej nowsze dane sugerują pewną nadrepresentację cech autystycznych także u pacjentów z BN. Przegląd literatury z 2025 r. wykazał, że zarówno ASD, jak i ADHD są częstsze wśród dorosłych z bulimią (oraz BED) niż w populacji ogólnej. Konkretnie, w analizowanych badaniach rozpowszechnienie pełnoobjawowego ASD u pacjentek bulimicznych wynosiło kilka procent (np. 4–5%) , jednak subkliniczne cechy autyzmu mogą dotyczyć ponad 25% chorych (w badaniach z wykorzystaniem skal przesiewowych) . Podsumowując, ADHD odgrywa większą rolę w bulimii (ze względu na impulsywność i brak kontroli napadów jedzenia), podczas gdy ASD występuje rzadziej, choć bywa obecne u części pacjentów z BN.

Napadowe objadanie się (BED) a ADHD i ASD

• ADHD: Zaburzenie z napadowym objadaniem się, podobnie jak bulimia, jest silnie związane z mechanizmami impulsywności i trudności w regulacji zachowań – co pokrywa się z symptomatologią ADHD. Badania wskazują, że ADHD istotnie zwiększa ryzyko wystąpienia BED. Osoby z ADHD są ok. 4 razy bardziej narażone na rozwinięcie jakiegokolwiek zaburzenia odżywiania, a w szczególności mają ~4,7 raza większe ryzyko wystąpienia BED. W populacjach klinicznych stwierdza się znacząco wyższą częstość ADHD u pacjentów z kompulsywnym objadaniem. Przykładowo, jedna z analiz wykazała, że nadpobudliwość psychoruchowa współwystępuje u ok. 18% osób z zaburzeniami z kręgu BED/BN, przy częstości ~2–5% w populacji generalnej. Co więcej, ADHD często łączy się z objadaniem się emocjonalnym – osoby z ADHD mają tendencję do jedzenia pod wpływem stresu czy negatywnych emocji, co może napędzać epizody BED . W efekcie współistnienie ADHD z BED wiąże się z nasileniem objawów (większa częstość epizodów obżarcia) oraz częstszymi powikłaniami, takimi jak otyłość . Z klinicznego punktu widzenia sugeruje się, by u pacjentów z nawracającymi epizodami objadania oceniać nasilenie objawów ADHD – ich obecność może wymagać włączenia dodatkowych strategii leczenia (np. terapii ukierunkowanych na impulsywność lub farmakoterapii ADHD). 

 

• Autyzm: Choć mniej nagłośniony niż w przypadku anoreksji, również związek między autyzmem a napadowym objadaniem się jest zauważalny. Dorosłe osoby z BED (podobnie jak z bulimią) częściej prezentują cechy neuroatypowe niż populacja ogólna. Przegląd skopingu (2025) potwierdził, że zarówno cechy ASD, jak i rozpoznania ADHD występują częściej u pacjentów z BED niż u osób bez ED. Możliwe wyjaśnienie sugeruje, że pewne aspekty poznawcze autyzmu (np. trudności w elastycznej kontroli zachowań, sztywność rutyn) mogą sprzyjać popadaniu w utrwalone wzorce objadania się. Jednak w porównaniu do anoreksji, wpływ ASD na BED wydaje się mniejszy – szacunki pełnoobjawowego autyzmu w BED są niższe (pojedyncze procenty). Mimo to przewaga autyzmu nad reprezentacją w populacji jest istotna: np. jedna z prac znalazła ~4% zdiagnozowanego ASD w grupie osób z BED (przy 1–2% w populacji) oraz znacznie wyższy odsetek osób z subklinicznymi cechami autystycznymi. Podsumowując, BED częściej koreluje z ADHD, ale i odsetek ASD jest w tej grupie zwiększony – co potwierdza koncepcję, że ogólnie neuroatypowość (zarówno ADHD, jak ASD) stanowi czynnik ryzyka zaburzeń z napadowym objadaniem.

ARFID a ADHD i ASD

• Autyzm (ASD): Zaburzenie z unikaniem/restrykcją przyjmowania pokarmów (ARFID) wykazuje bardzo silny związek z autyzmem, szczególnie u dzieci. ARFID bywa opisany jako „autystyczny” fenotyp zaburzeń odżywiania, ponieważ ograniczanie diety w ARFID wynika często z nadwrażliwości sensorycznej, preferowania rutyny i wybiórczości pokarmowej – cech typowych dla wielu osób ze spektrum autyzmu. Aktualne badania potwierdzają tę korelację: meta-analiza z 2025 r. oszacowała, że ok. 16% pacjentów z diagnozą ARFID ma również rozpoznanie ASD. Innymi słowy, częstość autyzmu w ARFID jest wielokrotnie wyższa niż w populacji ogólnej dzieci. Warto dodać, że podłoże ARFID i autyzmu znacząco się nakłada – u dzieci z ASD i ARFID obserwuje się wspólne wzorce zachowań: silną wybiórczość jedzenia, problemy behawioralne przy posiłkach oraz nadwrażliwość na tekstury i smaki. W praktyce klinicznej zaleca się, aby dzieci autystyczne z problemami żywieniowymi oceniać pod kątem ARFID i odwrotnie, gdyż współwystępowanie jest na tyle częste, że może wymagać specjalistycznej interwencji.

 

• ADHD: Związek ARFID z ADHD jest mniej zbadany. Ponieważ ARFID dotyczy restrykcyjnego jedzenia (bez motywacji odchudzającej), teoretycznie bliżej mu do anoreksji pod względem profilu behawioralnego – a jak opisano wyżej, czysta restrykcja nie wykazuje silnej korelacji z nadruchliwością czy impulsywnością ADHD. Niektóre badania pediatryczne odnotowują, że dzieci z ADHD mogą przejawiać problemy żywieniowe, takie jak wybiórczość pokarmowa czy zapominanie o posiłkach, jednak brakuje jednoznacznych danych, by wiązać to z pełnoobjawowym ARFID. Istnieją doniesienia, że objawy ADHD (np. nieuwaga) mogą pośrednio wpływać na nawyki żywieniowe dziecka, ale bezpośrednia komorbidność ADHD+ARFID nie została dotąd solidnie udokumentowana w latach 2020–2025. W przeglądach wskazuje się co prawda na możliwy związek ADHD z niektórymi zaburzeniami karmienia u dzieci, ale jeśli chodzi o ARFID, to rola ADHD wydaje się drugorzędna względem ASD. Podsumowując, ARFID jest ściśle powiązany z autyzmem, natomiast ADHD nie
  wydaje się istotnym czynnikiem ryzyka ARFID (choć może współwystępować sporadycznie). 

Wspólne wnioski i implikacje kliniczne

Coraz więcej dowodów wskazuje, że zarówno ADHD, jak i ASD istotnie zwiększają podatność na rozwój zaburzeń odżywiania. Co więcej, ADHD i ASD same często współwystępują – szacuje się, że u 20–50% osób z jednym z tych zaburzeń stwierdza się cechy drugiego. Oznacza to, że pacjent z ED może równocześnie przejawiać objawy zarówno ADHD, jak i autyzmu. Taka kombinacja dodatkowo komplikuje obraz kliniczny: badania sugerują, że osoby neuroatypowe z ED mają dłużej trwające objawy i gorsze wyniki leczenia w porównaniu z pacjentami neurotypowymi. W praktyce klinicznej zaleca się więc wielospecjalistyczne podejście. Niezbędne bywa indywidualizowanie terapii – np. łączenie leczenia zaburzenia odżywiania z farmakoterapią/terapią ADHD lub dostosowanie psychoterapii do stylu poznawczego osoby autystycznej. Najnowsze publikacje podkreślają potrzebę screeningu neurodevelopmentalnego wśród pacjentów z ED oraz rozwijania specjalistycznych programów leczenia dla chorych z komorbidytami ADHD/ASD. Dzięki temu możliwe jest skuteczniejsze wspomaganie tej grupy pacjentów i poprawa rokowań w dłuższej perspektywie.

Podsumowanie:

Zaburzenia odżywiania silnie korelują z ADHD i ASD. Anoreksja najczęściej wiąże się z cechami autystycznymi (sztywność, sensoryka), bulimia i BED – z impulsywnością ADHD, zaś ARFID niemal bezpośrednio z autyzmem. Rozpoznanie i terapia ED powinny uwzględniać te współzależności, ponieważ obecność ADHD/ASD może wpływać na przebieg zaburzenia odżywiania oraz wymagać poszerzenia interwencji terapeutycznych .

Bibliografia

1. ICD-11 – klasyfikacja zaburzeń karmienia i odżywiania 
2. Hay P. i wsp. J. Eating Disord., 2022 – przegląd zaburzeń współistniejących z ED (m.in. ADHD, ASD).
3. Makin L. i wsp. Eur. Eat. Disord. Rev., 2025 – skoping review nt. ADHD/ASD u dorosłych z BN i BED.
4. Sader M. i wsp. Int. J. Eat. Disord., 2025 – meta-analiza współwystępowania autyzmu i ARFID.
5. Inal-Kaleli I. i wsp. Int. J. Eat. Disord., 2025 – meta-analiza cech autystycznych w anoreksji.
6. Villa F. i wsp. J. Affect. Disord., 2023 – przegląd ADHD a zaburzenia odżywiania u dzieci i młodzieży.
7. Cobbaert L. i wsp. J. Eating Disord., 2024 – narracyjny przegląd dot. neuroróżnorodności (ADHD/ASD) w ED.
8. Tan E.J. i wsp. J. Eating Disord., 2023 – umbrella review związków ED z problemami psychicznymi (ADHD jako silnie powiązane).
9. Nickel K. i wsp. Front. Psychiatry, 2020 – sys. review o nakładaniu się ED z ASD i ADHD (dane epidemiologiczne).
10. Brede J. i wsp. Brain Sci., 2020 – badanie dot. mechanizmów łączących autyzm z ograniczającymi ED (np. AN i ARFID).
11. Westwood H., Tchanturia K. Eur. Eat. Disord. Rev., 2017 – przegląd cech autystycznych u kobiet z AN. Bleck J. i wsp. J. Behav. Health Serv. Res., 2015 – analiza współchorobowości ADHD i ED w populacji USA.