Artykuły

Doświadczenie dyskryminacji stanowi jeden z głównych powodów cierpienia wśród osób z grup mniejszościowych. Sprawa dodatkowo komplikuje się, gdy osoba należy jednocześnie do więcej niż jednej grupy marginalizowanej. To zjawisko opisuje pojęcie dyskryminacji wieloaspektowej (ang. multiple discrimination, intersectional discrimination), zwanej także dyskryminacją intersekcjonalną.

Nie jedna, lecz wiele osi nierówności

 

Europejski Instytut ds. Równości Kobiet i Mężczyzn (EIGE) definiuje dyskryminację wieloaspektową jako sytuację, w której jedna osoba doświadcza nierównego traktowania z powodu kilku cech jednocześnie, na przykład płci, wieku, niepełnosprawności, pochodzenia etnicznego, orientacji seksualnej czy wyznania religijnego. To jednak coś więcej niż suma kilku różnych form dyskryminacji - ich współwystępowanie tworzy nowe, często bardziej złożone doświadczenie.

To pojęcie zawiera się także w koncepcji intersekcjonalności, zaproponowanej przez amerykańską prawniczkę Kimberlé Crenshaw Już pod koniec lat 70. zwróciła uwagę, że różne aspekty naszej tożsamości nie działają niezależnie od siebie, wręcz przeciwnie - przecinają się, tworząc nowy zindywidualizowany profil. Ta konstelacja zmiennych wpływa też na to jak funkcjonujemy w społeczeństwie i jakie bariery możemy napotkać na swojej drodze.  Przykładowo: kobieta autystyczna nie doświadcza po prostu „autyzmu plus bycia kobietą”. Jej droga przez system edukacji, ochrony zdrowia czy rynek pracy może wyglądać inaczej niż droga autystycznego mężczyzny, ponieważ stereotypy dotyczące płci wpływają również na sposób rozumienia neuroróżnorodności.

Neuroróżnorodność nie istnieje w próżni

 

Jeszcze do niedawna badania nad autyzmem czy ADHD koncentrowały się głównie na diagnozie i objawach. Współcześnie specjaliści w tej dziedzinie podkreślają aspekt funkcjonalny, czyli to jak osobiste doświadczenia, cechy i wyzwania danej osoby przekładają się na jej codzienne życie.  Obecnie coraz częściej zwraca się także uwagę, na fakt, że neuroróżnorodność nigdy nie istnieje w oderwaniu od innych elementów tożsamości.

Jak zauważa S. L. Chellappa (2026), doświadczeń osób neuroatypowych nie można zrozumieć bez uwzględnienia płci, wieku, pochodzenia kulturowego, statusu ekonomicznego czy tożsamości płciowej. Te elementy wpływają zarówno na dostęp do diagnozy, jak i na codzienne funkcjonowanie oraz ogólną jakość życia. 

Oznacza to, że nie istnieje jedna „typowa” osoba z autyzmem ani jedna „typowa” osoba z ADHD. Co więcej traktowanie wszystkich osób neuroodmiennych jako jednej, jednorodnej grupy prowadzi do uproszczeń i może utrudniać tworzenie skutecznego wsparcia. 

Kto jest “wystarczająco autystyczny”?

 

Filozofka Judith Butler zwraca uwagę, że społeczeństwo tworzy normy określające, jakie zachowania uznajemy za „naturalne”, „wiarygodne” czy „typowe”. Normy te nie tylko opisują rzeczywistość, ale ją współtworzą.

Podobnie dzieje się z neuroróżnorodnością. Przez wiele lat dominujący obraz osoby autystycznej opierał się przede wszystkim na obserwacjach chłopców i mężczyzn. Nic więc dziwnego, że kobiety, osoby niebinarne czy przedstawiciele innych grup społecznych często słyszeli, że „nie wyglądają na autystycznych” lub „za dobrze sobie radzą”. Nieprawdą więc jest, że ich autyzm jest mniejszy czy łatwiejszy do przeżycia. Problem polega na tym, że społeczne wyobrażenie o autyzmie było przez lata bardzo wąskie. 

 

Stereotypy jako skróty poznawcze

Dlaczego tak się dzieje?

Psycholożka społeczna Magdalena Śmieja opisuje stereotypy jako naturalne skróty poznawcze, dzięki którym szybciej porządkujemy informacje o świecie. Choć są one użyteczne, mogą prowadzić do błędnych ocen, zwłaszcza gdy spotykamy osoby odbiegające od naszych wyobrażeń. 

Jeżeli stereotyp podpowiada, że ADHD dotyczy głównie ruchliwych chłopców, łatwiej przeoczyć objawy u spokojnej dziewczynki. Jeśli wyobrażamy sobie osobę autystyczną jako zamkniętego w sobie chłopca, trudniej dostrzec autyzm u dorosłej kobiety, która przez lata nauczyła się maskować swoje trudności. To nie musi wynikać ze złej woli specjalistów. W dużej mierze jest konsekwencją sposobu, w jaki funkcjonuje ludzki umysł i jak przez dekady rozwijała się wiedza naukowa.

 

Problem tkwi także w systemie

Czy wystarczy więc pozbyć się stereotypów?

Niekoniecznie. Filozofka Amia Srinivasan zwraca uwagę, że nierówności nie utrzymują się wyłącznie dlatego, że poszczególne osoby mają uprzedzenia. Często są wpisane w sposób funkcjonowania instytucji i produkowania wiedzy. To dobrze widać na przykładzie neuroróżnorodności. 

Przez lata większość badań nad autyzmem prowadzono przede wszystkim wśród białych chłopców i mężczyzn z krajów zachodnich. Dziś badacze coraz częściej zwracają uwagę, że doświadczenia kobiet, osób starszych, migrantów, osób LGBTQ+ czy przedstawicieli różnych kultur są znacznie słabiej opisane. To utrudnia tworzenie narzędzi diagnostycznych i systemów wsparcia odpowiadających potrzebom całej populacji neuroróżnorodnej.

Jeżeli przez wiele lat badania prowadzono na zbyt wąskiej grupie osób, to właśnie ich doświadczenia stały się podstawą narzędzi diagnostycznych, opisów klinicznych i programów wsparcia. W efekcie osoby odbiegające od tego wzorca mogą być diagnozowane później lub wcale. Nie oznacza to, że system działa w ten sposób celowo. Pokazuje jednak, że nawet nauka nie jest całkowicie wolna od społecznych ograniczeń.

Dlaczego ma to znaczenie dla zdrowia psychicznego?

 

Intuicyjnie mogłoby się wydawać, że każda kolejna forma dyskryminacji po prostu zwiększa poziom stresu. Rzeczywistość okazuje się jednak bardziej złożona.

Przegląd 40 badań przeprowadzony przez Vargas, Hueya i Mirandę (2020) pokazuje, że osoby doświadczające wielu form dyskryminacji częściej zgłaszały objawy depresji niż osoby narażone na pojedynczy rodzaj dyskryminacji. W przypadku innych problemów psychicznych - takich jak zaburzenia lękowe czy PTSD - wyniki są bardziej zróżnicowane, jednak całość dostępnych danych wskazuje, że nakładające się doświadczenia dyskryminacji mogą zwiększać ryzyko pogorszenia zdrowia psychicznego. 

Nie musi to jednak oznaczać, że każda osoba należąca do grupy mniejszościowej będzie doświadczać problemów psychicznych Pokazuje raczej, że środowisko społeczne jest istotną częścią mechanizmu stresu.

Dobrze ilustrują to także badania dotyczące osób transpłciowych i różnorodnych płciowo, które są jednocześnie neuroatypowe. W badaniu Farquhar-Leicester i współpracowników analizowano, jak różne rodzaje stresu mniejszościowego - od dyskryminacji po zinternalizowaną stygmatyzację - współwystępują u tej grupy. Wyniki pokazały, że wyższy poziom stresu mniejszościowego wiązał się m.in. z niższą odpornością psychiczną i istotnymi trudnościami w codziennym funkcjonowaniu. Trudności przekładały się także na niższy poziom skuteczności na studiach oraz gorsze oceny. 

Gdy maskowanie dotyczy więcej niż jednej cechy

 

Wiele osób doświadczających stygmatyzacji uczy się na przestrzeni życia, jakie cechy lepiej jest ukrywać, a jakie wartości są powszechnie premiowane. Do ich stałego repertuaru zachowań dołączają wtedy mechanizmy maskowania. 

Maskowanie określa intencjonalne lub nieświadome ukrywanie swoich naturalnych sposobów komunikacji lub zachowania, aby lepiej dopasować się do oczekiwań otoczenia. W przypadku osób, które jednocześnie ukrywają kilka elementów tożsamości, takie wielopoziomowe dostosowywanie się do norm społecznych może długofalowo wiązać się z większym obciążeniem psychicznym i poczuciem wyczerpania. Dodatkowym wyzwaniem jest zmienność norm społecznych. Strategie, które pozwalają uniknąć stygmatyzacji w jednym środowisku, mogą okazać się nieskuteczne lub nawet szkodliwe w innym. W efekcie wiele osób funkcjonuje w ciągłym stanie gotowości, dostosowując swoje zachowanie do konkretnego kontekstu - szkoły, pracy, rodziny czy grupy znajomych. 

Maskowanie to bariera w komunikacji z otoczeniem, ale i z samym sobą. To tworzenie postaci, która zbudowana jest na potrzeby przetrwania, lecz niewiele ma wspólnego z autentycznością. Trudniej przez to dostrzegać własne potrzeby i rozpoznawać osobiste granice. Jeśli przez lata określone emocje, potrzeby czy zachowania są konsekwentnie tłumione lub zastępowane społecznie akceptowanymi reakcjami, coraz trudniej odróżnić to, co wynika z własnych preferencji, od tego, co jest efektem długotrwałego przystosowania. Osoba może mieć trudność z odpowiedzią na pozornie proste pytania: „Czego naprawdę chcę?”, „Jak się czuję?” czy „Czy robię to dlatego, że tego potrzebuję, czy dlatego, że tego się ode mnie oczekuje?”.

Długotrwałe maskowanie może prowadzić również do osłabienia poczucia spójności tożsamości. Gdy różne role społeczne wymagają odmiennych sposobów zachowania i ukrywania różnych aspektów siebie, pojawia się poczucie funkcjonowania w kilku równoległych wersjach własnej osoby. To z kolei może utrudniać budowanie stabilnego obrazu siebie oraz obniżać poczucie autentyczności i sprawczości. 

Słowa końcowe

 

Każda osoba jest czymś więcej niż tylko sumą części, czy zbiorem definicji pasujących do konkretnych szuflad. Funkcjonujemy na przecięciu wielu doświadczeń, które mogą wzajemnie wzmacniać zarówno trudności, jak i zasoby. Czasami dopasowywanie się do oczekiwań i norm, jest łatwiejszą drogą i pozwala nam przetrwać w otoczeniu, które nie akceptuje naszej prawdziwej natury. Jednak warto zastanowić się, w jaki sposób możemy iść przez życie w większej autentyczności i zgodzie z samym sobą. Stereotypy, wykluczenie i ograniczenia systemu, są wyzwaniami z którymi warto walczyć, ale jednocześnie warto próbować tworzyć własną opowieść także obok nich. 

To także trudne zadanie dla całego systemu opieki, w ramach którego konieczne są działania prowadzące do otworzenia się na prawdziwą naturę ludzką, która nie jest niczym innym jak różnorodnością.

 

Autorka artykułu:

Emilia Podsobińska- psycholożka, copywriterka. W zakresie jej zainteresowań leży profilaktyka zdrowia psychicznego, odporność psychiczna i narracyjność.

---

 

Źródła

• Vargas, S. M., Huey, S. J., Jr.,  Miranda, J. (2020). A critical review of current evidence on multiple types of discrimination and mental health. American Journal of Orthopsychiatry, 90(3), 374–390. 

• Chellappa, S. L. (2026). Exploring neurodiversity through an intersectional lens. Neuroscience & Biobehavioral Reviews. 

• Farquhar-Leicester, A. L., Tebbe, E.,  Scheel, M. (2022). The Intersection of Transgender and Gender-Diverse Identity and Neurodiversity Among College Students: An Exploration of Minority Stress. 

• Europejski Instytut ds. Równości Kobiet i Mężczyzn (EIGE). Definicja dyskryminacji wieloaspektowej.